1864 Büyük Çerkes Sürgünü’nün ardından Balıkesir topraklarını kendilerine yeni yurt edinen Kuzey Kafkasyalılar, aradan geçen 160 yıla rağmen dillerini, eşsiz mutfaklarını ve “Xabze” adını verdikleri asil yaşam kurallarını yaşatmaya devam ediyor. Peki Balıkesir’de kaç Çerkes köyü var, sofralarından hangi lezzetler eksik olmuyor ve düğünlerinde damat neden kendi eğlencesine katılmıyor? İşte Balıkesir’in Çerkes kültürüne dair merak edilen her şey…
Marmara ile Ege’nin kesişim noktası Balıkesir, zengin tarım arazileri ve doğal güzelliklerinin yanı sıra barındırdığı köklü kültür mozaiğiyle de dikkat çekiyor. Bu mozaiğin en renkli ve en disiplinli parçalarından birini ise hiç kuşkusuz Kuzey Kafkasya kökenli vatandaşlar oluşturuyor.
1864 yılındaki Büyük Sürgün ve 1877-1878 Osmanlı-Rus Harbi (93 Harbi) sonrası Anadolu’ya göç eden Şapsığ, Abzeh, Ubıh, Kabardey ve Abhaz boyları, Balıkesir’in bereketli ovalarına yerleşerek kendi köylerini kurdu. Bugün il genelinde mahalle statüsü kazanan yerleşim yerleri ve karma köylerle birlikte 70’in üzerinde Çerkes köyü bulunuyor.
Manyas ve Gönen İlk Sırada
Balıkesir’de Kafkas kültürünün kalbi en çok Manyas, Gönen, Susurluk, Bandırma ve Bigadiç ilçelerinde atıyor. Özellikle Manyas; Bölgeağaç, Çakırca, Çavuş, Darıca, Değirmenboğazı, Eşen, Hacıosman, Kızık, Salur, Süleymanlı ve Tepecik gibi 20’yi aşkın yerleşim yeriyle bölgenin en yoğun Çerkes nüfusuna ev sahipliği yapıyor. Gönen’de Ayvalıdere’den Tuzakçı’ya, Susurluk’ta Aziziye’den Sultançayırı’na, Bandırma’da ise Ergili’den Yenisığırcı’ya kadar uzanan geniş bir coğrafyada Kafkas geleneği nesilden nesile aktarılıyor. Merkez ilçeler Karesi ve Altıeylül’e bağlı Ortaca, Boğazköy ve Yaylacık gibi mahallelerde de bu köklü miras canlılığını koruyor.
Bir Yaşam Anayasası: “Xabze”
Çerkes toplumunu bir arada tutan en temel güç, yazılı olmayan ancak nesiller boyu tavizsiz uygulanan toplumsal kurallar bütünü, yani “Xabze”. Saygı, nezaket, özdenetim ve misafirperverlik üzerine kurulu bu kültürde, yaşça büyüklerin odaya girmesiyle herkesin ayağa kalkması tartışmasız bir kural. “Thamate” adı verilen en yaşlı kişi sofraya oturup yemeğe başlamadan kimse kaşığına dokunmuyor.
Geleneksel Çerkes evlerinde “Haçeş” adı verilen misafir odaları ise bu kültürün misafire verdiği değerin en somut göstergesi. Eve gelen konuğa kim olduğu dahi sorulmadan önce en iyi şekilde ağırlanması, Xabze’nin değişmez bir parçası. Öte yandan, toplum içinde kadına duyulan derin saygı öyle bir noktada ki; eski dönemlerde bir kadının başörtüsünü yere atması, en büyük kavgaları ve husumetleri dahi anında sonlandıran mutlak bir barış çağrısı kabul ediliyordu.
Damat Kendi Düğününe Neden Katılmaz?
Balıkesir’in Çerkes köylerinde yapılan düğünler (Cegu), alışılmış gürültülü eğlencelerden çok farklı, adeta estetik kuralları olan birer sahne gösterisini andırıyor. Düğün meydanını “Hatıyakue” adı verilen düğün yöneticisi idare ediyor; kimin kiminle dans edeceğine dahi o karar veriyor. Akordeon (pşıne) ve tahta ritim aleti (phaçiç) eşliğinde oynanan Kafe, Şeşen ve Leperuj danslarında erkek dansçının partnerine asla dokunmaması, zarafetin ve saygının en belirgin simgesi olarak öne çıkıyor.
Ancak Çerkes düğünlerinin dışarıdan bakanları en çok şaşırtan geleneği, damadın kendi düğününe katılmaması. Saygı gereği düğün meydanına çıkmayan damat, düğün boyunca sağdıcının veya bir arkadaşının evinde gizleniyor. Eğlencenin bitiminde düzenlenen özel bir törenle arkadaşları eşliğinde kendi evine getiriliyor.
Sofraların Baş Tacı: Çerkes Tavuğu ve Haluj
Kafkas mutfağının ceviz, sarımsak, tavuk suyu ve hamur işiyle harmanlanan eşsiz lezzetleri de Balıkesir sofralarında özel bir yere sahip. İnce açılmış hamurun içine Çerkes peyniri veya patates konularak hazırlanan Haluj (Çerkes mantısı), mısır unundan yapılan lapa kıvamındaki Pasta ve ona eşlik eden baharatlı Şıpsı sosu, misafir sofralarının olmazsa olmazları arasında yer alıyor. Üzerine ceviz yağı gezdirilen geleneksel Çerkes tavuğu, etli börek Fıccın ve erimeyen yapısıyla kızartması dahi yapılabilen isli Çerkes peyniri, bölgenin gastronomi kültürüne ayrı bir zenginlik katıyor.

