Balıkesir’de 6360 sayılı Kanun sonrasında köylerin tüzel kişilikleri kaldırılarak mahalle statüsüne dönüştürülmesi, yalnızca idari yapıyı değiştirmedi. Yıllardır “köy” kimliğiyle yaşayan yerleşimlerde ortak hafıza, komşuluk ilişkileri, yerel temsil ve aidiyet duygusunun nasıl etkilendiği de yeni bir tartışma alanı oluşturdu.
Bir yerleşimin adının köyden mahalleye dönüşmesi, dışarıdan bakıldığında yalnızca resmi kayıtlarda yapılan bir değişiklik gibi görülebilir. Ancak o yerleşimde yaşayanlar açısından mesele bundan çok daha geniş.
Çünkü köy, yalnızca insanların yaşadığı bir coğrafi alan değildir. Köy; ortak geçmişin, akrabalık ilişkilerinin, komşuluğun, üretimin, imecenin, ortak kullanım alanlarının ve kuşaktan kuşağa aktarılan yerel hafızanın da adıdır.
Balıkesir’de 6360 sayılı Kanun ile birlikte köylerin tüzel kişilikleri kaldırılarak mahalle statüsüne geçirilmesi, bu nedenle yalnızca idari bir dönüşüm olarak değerlendirilmiyor. Balıkesir Büyükşehir Belediyesi’nin resmi açıklamasına göre kanun kapsamında il sınırları içerisindeki köy ve belde belediyelerinin tüzel kişilikleri kaldırıldı, köyler mahalle olarak bağlı bulundukları ilçe belediyelerine katıldı. Büyükşehir belediyesi ise 30 Mart 2014 yerel seçimleri sonrasında yeni yapısıyla faaliyetlerine başladı.
Aradan geçen yıllarda Balıkesir’de yeni bir idari düzen oluştu. Fakat insanların kendilerini tanımlama biçimleri aynı hızla değişmedi.
Bugün birçok kırsal mahallede yaşayan vatandaş için resmi adres “mahalle” olabilirken, gündelik konuşmada hâlâ “köy” ifadesinin kullanılması bu farkın en görünür örneklerinden biri.
Peki bu durum aidiyet duygusunun kaybolduğunu mu gösteriyor?
Yoksa tam tersine, hukuki statü değişse bile köy kimliğinin toplumsal hafızada yaşamaya devam ettiğini mi?
Aidiyet Sadece Bir İsimden İbaret Değil
Aidiyet duygusunu yalnızca “Kendimizi hâlâ köylü olarak görüyor muyuz?” sorusuyla ölçmek mümkün değil. Bir insanın yaşadığı yere bağlılığını belirleyen çok sayıda unsur bulunuyor. Çocukluğunun geçtiği ev, ailesinin mezarlığı, kullandığı tarla, yıllardır oturduğu kahvehane, komşuluk ilişkileri, düğünler, bayramlar, imece kültürü ve ortak geçmiş bunların başında geliyor. Bu nedenle köyün mahalleye dönüşmesi, insanların yerle kurduğu bağı otomatik olarak ortadan kaldırmıyor. Aksine bazı durumlarda hukuki değişiklik ile sosyal kimlik arasında bir mesafe oluşuyor.
6360 sayılı Kanun üzerine yapılan akademik çalışmalar da köylerin mahalleye dönüşümünün yalnızca hizmet sunumu açısından değil, yerel yönetim, temsil, görevler ve köy-kent ilişkileri açısından önemli değişimler meydana getirdiğini ortaya koyuyor. Araştırmalarda özellikle köylerin tüzel kişiliklerini kaybetmesi ve mahalle sistemine dahil olması, kırsal alanın yönetim yapısında önemli bir dönüşüm olarak ele alınıyor.
Dolayısıyla Balıkesir’de aidiyet tartışmasını yalnızca “köy adı kaldırıldı” şeklinde değerlendirmek eksik kalır.
Asıl değişim, insanların kendi yaşadıkları yerle kurdukları ilişkinin hangi idari yapı içerisinde tanımlanmaya başladığında aranmalı.
Balıkesir'de “Köy” Kelimesi Neden Hâlâ Güçlü?
Balıkesir’in kırsalında günlük hayatın dili, resmi mevzuatın dilinden daha yavaş değişiyor. Bir mahallede yaşayan vatandaş kendisini adres bilgisi açısından “mahalle sakini” olarak tanımlayabilir. Fakat aynı kişi doğduğu yeri anlatırken “Ben şu köydenim” diyebilir.
Bu kullanım sadece alışkanlık olmayabilir. Çünkü köy kelimesi, kişinin doğduğu veya ailesinin uzun yıllardır yaşadığı yerle kurduğu bağı da ifade edebilir. Özellikle birkaç kuşağın aynı yerleşimde yaşadığı bölgelerde köy adı, resmi bir idari birim olmaktan çıkmış olsa bile sosyal bir kimlik unsuruna dönüşebilir. Bu durum Balıkesir açısından önem taşıyor. Çünkü büyükşehir düzenlemesi sonrasında ilin idari sınırları ve hizmet sistemi yeniden şekillenirken kırsal yerleşimlerin geçmişten gelen sosyal dokusu ortadan kalkmadı.
Bugün bir yerleşim belediye kayıtlarında mahalle olarak geçebilir; fakat o yerleşimin insanları için geçmişteki köy adı hâlâ düğünlerde, sohbetlerde, aile hikâyelerinde ve günlük konuşmalarda yaşamaya devam edebilir. Bu nedenle “köy ortadan kalktı” ifadesi hukuki açıdan bir statü değişikliğini anlatırken, sosyal açıdan aynı sonucu ifade etmiyor.
Ortak Hafıza Aidiyetin En Güçlü Unsurlarından Biri
Bir yerleşimde aidiyet duygusunun oluşmasında ortak hafızanın büyük rolü bulunuyor. Eski okul binası, köy meydanı, çeşme, cami çevresi, kahvehane, tarla yolları, mezarlık ve ortak kullanılan alanlar yalnızca fiziksel mekanlar değil.Bunlar aynı zamanda insanların geçmişle kurduğu bağın taşıyıcıları.
Köy tüzel kişiliğinin kaldırılmasıyla birlikte bu mekanların idari statüsü ve yönetim biçimleri değişmiş olabilir. Ancak onların yerel hafızadaki anlamının aynı hızla değişmesi beklenemez. Bir insan için çocukluğunda oynadığı meydanın bugün hangi kurumun sorumluluğunda olduğu kadar, o meydanda yaşadığı anılar da önem taşıyor. Bu nedenle kırsal mahallelerde aidiyetin geleceği, yalnızca idari statünün korunmasıyla değil, yerel hafızanın yaşatılmasıyla da ilgili.
Bir yerleşimin tarihini anlatan tabelalar, eski fotoğraflar, yerel festivaller, geleneksel üretim biçimleri, yöresel yemekler ve köy hikâyeleri bu açıdan önem kazanıyor.
Muhtarlık Değişti, Yerel Temsil İhtiyacı Değişmedi
Köyden mahalleye dönüşümün aidiyet üzerindeki etkisini anlamak için muhtarlığın konumuna da bakmak gerekiyor. Köy muhtarı ile mahalle muhtarı hukuki açıdan aynı görev tanımına sahip değil. Köy tüzel kişiliğinin sona ermesiyle birlikte muhtarlığın köy yönetimindeki konumu da değişti. Ancak vatandaşın yerel düzeyde kendisini temsil edecek bir kişiye duyduğu ihtiyaç devam ediyor.
Özellikle küçük yerleşimlerde muhtar yalnızca resmi işlemlerde başvurulan bir makam değil. Mahallenin sorunlarını bilen, hangi ailenin neye ihtiyaç duyduğunu takip eden, geçmişten gelen ilişkileri tanıyan ve belediye ile vatandaş arasında iletişim sağlayan bir yerel aktör konumunda. Dolayısıyla köy tüzel kişiliğinin kalkmasıyla birlikte yönetim modeli değişmiş olsa da yerel temsil ihtiyacı ortadan kalkmış değil.
Aidiyet Duygusunu Asıl Ne Değiştiriyor?
Köyden mahalleye dönüşümün aidiyet üzerindeki etkisini değerlendirirken yalnızca 6360 sayılı Kanun’a bakmak da yeterli değil. Çünkü kırsal yerleşimlerin sosyal yapısını değiştiren çok daha geniş bir dönüşüm yaşanıyor.
Gençlerin eğitim ve iş için ilçe merkezlerine veya büyükşehirlere gitmesi, yaşlı nüfusun yerleşimlerde daha büyük paya sahip olması, tarımsal üretimin değişmesi, yeni konutların yapılması, yazlık nüfusun artması ve dışarıdan gelen yeni sakinlerin yerleşimlere dahil olması aidiyet duygusunu doğrudan etkileyebiliyor. Bu nedenle bazı mahallelerde köyden mahalleye dönüşüm ile sosyal değişim aynı döneme denk gelmiş olabilir. Ancak iki gelişmenin birbirinin doğrudan nedeni olduğunu söylemek için ayrıca saha araştırması gerekir.
Nitekim 6360 sayılı Kanun üzerine farklı illerde yapılan araştırmalar, yeni mahallelerde vatandaşların dönüşümü farklı biçimlerde deneyimlediğini gösteriyor. Bazı akademik çalışmalarda yerel temsil, hizmet memnuniyeti ve yeni yönetim yapısının anlaşılması konusunda sorunlar tespit edilirken, bu sonuçların doğrudan Balıkesir’e aktarılmaması gerektiği de dikkate alınmalı.
Balıkesir’de aidiyet duygusunun ne ölçüde değiştiğini kesin olarak ortaya koymak için doğrudan mahalle sakinleriyle yapılacak kapsamlı saha araştırmalarına ihtiyaç var.
Köyden Mahalleye Dönüşüm Komşuluğu Etkiledi mi?
Kırsal yaşamın en önemli özelliklerinden biri, komşuluk ilişkilerinin görece güçlü olması. Aynı sokakta yaşayan insanların birbirlerini uzun yıllardır tanıması, tarla ve hayvancılık faaliyetlerinde yardımlaşması, düğün ve cenazelerde birlikte hareket etmesi, imece kültürünün devam etmesi kırsal aidiyetin önemli parçaları. Mahalle statüsü bu ilişkileri tek başına ortadan kaldırmaz. Fakat nüfus yapısındaki değişim, yeni konutların oluşması ve dışarıdan gelen nüfusun artması zaman içinde komşuluk ağlarının niteliğini değiştirebilir.
Özellikle kırsal mahallelerin kent merkezlerine veya turizm bölgelerine yakın olduğu yerlerde bu değişim daha hızlı yaşanabilir. Bir tarafta yıllardır aynı yerde yaşayan aileler, diğer tarafta yeni taşınanlar bulunabilir. Bu iki grubun mahalleyle kurduğu bağ aynı olmayabilir.
Yıllardır o bölgede yaşayan kişi için mahalle bir “memleket” iken, yeni gelen kişi açısından yalnızca bir ikamet adresi olabilir. Aidiyet duygusunun geleceği de bu iki farklı bağın nasıl birleşeceğine bağlı.
Tarım Kültürü Aidiyetin Taşıyıcısı Olabilir
Balıkesir’in kırsal mahallelerinde aidiyet ile üretim arasında güçlü bir ilişki bulunuyor. Bir kişinin yaşadığı yerle bağını yalnızca evinin bulunduğu alan belirlemiyor. Tarlası, zeytinliği, hayvanları, bahçesi veya ailesinden kalan üretim alanı da bu bağın parçası. Bu nedenle tarımsal üretimin devam edip etmemesi, kırsal kimliğin geleceği açısından da önemli. Çünkü üretim sürdüğü sürece toprağın etrafında oluşan sosyal ilişkiler de yaşamaya devam ediyor.
Tarımın tamamen terk edildiği bir kırsal mahallede ise köy kültürünün önemli dayanaklarından biri zayıflayabiliyor.
“Kırsal Mahalle” Tanımı Aidiyet Tartışmasını Yeniden Gündeme Getirdi
Köylerin mahalleye dönüşmesinden sonra kırsal özelliklerini koruyan yerleşimler için “kırsal mahalle” ve “kırsal yerleşik alan” düzenlemelerinin gündeme gelmesi, aslında idari statü ile sosyal gerçeklik arasındaki farkın fark edildiğini gösteren gelişmelerden biri oldu.
Mevzuatta bir yerleşimin kırsal özelliklerinin devam edip etmediği, şehir merkezine uzaklığı, ulaşım durumu, belediye hizmetlerine erişim, yapılaşma durumu ve sosyoekonomik özellikleri gibi kriterler dikkate alınıyor. Tarım, hayvancılık, orman ve mera faaliyetlerinin geçim kaynağı olması da değerlendirme ölçütleri arasında yer alıyor.
Bu düzenleme önemli bir noktaya işaret ediyor: Bir yerleşim hukuken mahalle statüsünde olabilir, ancak sosyal ve ekonomik açıdan hâlâ kırsal özellikler taşıyabilir. Dolayısıyla “mahalle” kelimesi o yerleşimin bütün karakterini açıklamaya yetmeyebilir.
Balıkesir’de aidiyet tartışmasının temelinde de tam olarak bu ayrım bulunuyor.
Yeni Nesil Köyü Nasıl Hatırlayacak?
Aidiyet duygusunun geleceği açısından en önemli soru belki de genç kuşaklarla ilgili. Bugün köyden mahalleye dönüşümün gerçekleştiği dönemi hatırlayan insanlar için “köy” kavramının güçlü bir karşılığı var.
- Peki bundan 20 veya 30 yıl sonra o yerleşimde doğacak çocuklar kendilerini nasıl tanımlayacak?
- Mahalle adını mı öne çıkaracaklar?
- Yoksa ailelerinden öğrendikleri eski köy adını kullanmaya devam mı edecekler?
Bu sorunun cevabını bugünden kesin olarak vermek mümkün değil. Ancak bir yerleşimin kimliğinin korunması için yalnızca eski adın kullanılmasının yeterli olmadığı açık.
Yerel tarih anlatısının gençlere aktarılması, üretim kültürünün yaşatılması, geleneksel etkinliklerin sürdürülmesi ve ortak mekanların korunması gerekiyor. Aksi halde köyün adı gündelik dilde yaşamaya devam etse bile köyü köy yapan sosyal hafıza zamanla zayıflayabilir.
Büyükşehir Hizmetleri Aidiyeti Güçlendirebilir mi?
Aidiyet duygusu ile belediye hizmetleri arasında ilk bakışta doğrudan bir ilişki kurulmayabilir. Ancak vatandaşın yaşadığı yerde kendisini değerli ve görünür hissetmesi, kamu hizmetleriyle kurduğu ilişkinin niteliğinden etkilenebilir.
Bir kırsal mahallede yolun yapılması, ulaşım imkanlarının iyileştirilmesi, sosyal alanların geliştirilmesi veya vatandaşın taleplerinin dikkate alınması, o yerleşimin yaşanabilirliğini artırabilir. Balıkesir Büyükşehir Belediyesi'nin 2026 yılında 1133 mahallede saha çalışmaları gerçekleştirdiğini ve vatandaşlarla doğrudan temas kurmaya yönelik “Yakın Çözüm” çalışmaları yürüttüğünü açıklaması, bu yöndeki yaklaşımın güncel örneklerinden biri. Ancak hizmetin aidiyeti güçlendirmesi için yalnızca fiziksel yatırım yeterli olmayabilir.
Vatandaşın “Burası bizim mahallemiz” diyebilmesi için karar süreçlerinde sesinin duyulduğunu hissetmesi de önemli. Bu nedenle yerel katılım, kırsal aidiyet açısından en az altyapı kadar önemli bir başlık.
Aidiyet Kaybolmadı, Biçim Değiştiriyor Olabilir
Balıkesir’de mahalleye dönüşen köylerde aidiyet duygusunun tamamen ortadan kalktığını söylemek için yeterli veri bulunmuyor. Aksine günlük yaşamın birçok unsurunda eski köy kimliğinin devam ettiği görülüyor. Ancak bu aidiyetin biçimi değişiyor olabilir.
Eskiden hukuki statü ile sosyal kimlik büyük ölçüde aynı kavram üzerinden okunurken bugün aynı yerleşimde iki farklı tanım bir arada bulunabiliyor. Resmi olarak mahalle, sosyal hafızada ise köy. Bu durum bir çelişkiden çok geçiş döneminin doğal sonucu olarak değerlendirilebilir.
Özellikle yaşlı kuşak ile genç kuşak arasında yerleşim kimliğinin farklı ifade edilmesi mümkün. Bir taraf “köyümüz” derken diğer taraf resmi adresindeki mahalle adını kullanabilir. Burada önemli olan hangi ifadenin doğru olduğu değil, iki kimliğin aynı yerde nasıl bir arada yaşayabildiği.
Balıkesir'in Kırsal Geleceğinde Kimlik de Hizmet Kadar Önemli
Balıkesir’in büyükşehir statüsüne geçmesiyle birlikte yönetim sistemi değişti. Köylerin tüzel kişiliği sona erdi, mahalle sistemi genişledi ve il genelinde büyükşehir belediyesi tarafından yürütülen hizmet ağı oluştu. Bugün Balıkesir Büyükşehir Belediyesi'nin görev alanı 14 bin 272 kilometrekarelik geniş bir coğrafyayı ve 20 ilçeyi kapsıyor. Bu ölçekte hizmet üretmek önemli bir idari kapasite gerektiriyor. Ancak kırsal mahallelerin geleceği yalnızca hizmetin miktarıyla belirlenmeyecek.
Bir mahallenin yolu, suyu ve ulaşımı kadar o yerin hafızası, üretim kültürü, komşuluk ilişkileri ve kendisini tanımlama biçimi de korunmalı. Çünkü aidiyet duygusu belediye sınırlarıyla başlamıyor ve bir kanun değişikliğiyle sona ermiyor.
İnsanların yaşadığı yere bağlılığı; çocukluk anılarından aile geçmişine, üretimden komşuluğa kadar uzanan uzun bir hikâyenin sonucu. Bu nedenle Balıkesir’de mahalleye dönüşen yerleşimlere bakarken yalnızca “Köyler mahalle oldu” demek yeterli değil. Asıl soru, mahalle olan bu yerleşimlerin kendi geçmişleriyle bağlarını koruyarak yeni kent yönetimi içerisinde nasıl bir gelecek kuracağı.
Eğer kırsal mahalleler yalnızca belediye hizmetlerinin ulaştırıldığı alanlar olarak görülürse, zaman içerisinde yerel kimliklerin zayıflaması mümkün. Buna karşılık yerel hafıza korunur, gençler kırsalda yaşamaya devam eder, tarımsal üretim sürdürülebilir hale gelir, ortak mekanlar yaşatılır ve vatandaş karar süreçlerine daha fazla katılırsa mahalle statüsü ile köy kültürünün aynı yerde buluşması mümkün olabilir.
Bugün Balıkesir’in kırsalında görülen tablo, aidiyet duygusunun bir anda ortadan kalkmasından çok, yeniden tanımlandığı bir döneme işaret ediyor. Köyün resmi statüsü değişmiş olabilir. Fakat köyü köy yapan hafıza, ilişkiler ve yaşam biçimi hâlâ insanların günlük hayatında varlığını sürdürüyor. Önümüzdeki dönemde asıl mesele de bu mirasın yeni mahalle düzeniyle nasıl buluşturulacağı olacak.
Çünkü bir yerleşimi yalnızca haritadaki sınırları değil, orada yaşayan insanların “burası bizim” diyebilme duygusu da yaşatıyor.
