27 Mayıs 1960 tarihinde Türk Silahlı Kuvvetleri yönetime el koydu ve Türkiye Cumhuriyeti tarihinde ilk askerî darbe gerçekleşti. Sabahın erken saatlerinde radyolardan okunan bildiriyle birlikte Demokrat Parti iktidarı sona erdi ve ülke yönetimi askerî kontrol altına geçti.
Dönemin Cumhurbaşkanı Celâl Bayar, Başbakan Adnan Menderes, bakanlar ve çok sayıda Demokrat Parti milletvekili gözaltına alındı. Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin faaliyetleri durduruldu, siyasi faaliyetler askıya alındı ve yönetim Milli Birlik Komitesi’ne geçti.
Demokrat Parti’nin İktidara Gelişi ve Siyasi Süreç
Demokrat Parti, 14 Mayıs 1950 seçimlerinde iktidara geldi. Adnan Menderes başbakan olurken, Celâl Bayar cumhurbaşkanı seçildi. Demokrat Parti, 1950, 1954 ve 1957 seçimlerini kazanarak yaklaşık 10 yıl boyunca iktidarda kaldı.
1950’li yılların sonlarına doğru Türkiye’de ekonomik sorunlar, döviz sıkıntısı ve siyasi kutuplaşma arttı. Üniversite öğrencilerinin protestoları, muhalefetin eleştirileri ve hükümet ile basın arasındaki gerilim kamuoyunda yoğun şekilde tartışılmaya başladı.
1960 yılına gelindiğinde ülkedeki siyasi atmosfer daha da sertleşti. Özellikle öğrenci olayları ve muhalefet ile iktidar arasındaki tartışmalar Türkiye’nin gündeminde geniş yer tuttu.
27 Mayıs Sabahı Radyodan Bildiri Okundu
27 Mayıs 1960 sabahı Türk Silahlı Kuvvetleri adına radyodan bir bildiri yayımlandı. Bildiride ordunun yönetime el koyduğu açıklandı. Müdahalenin ardından sıkıyönetim ilan edildi.
Darbeyi gerçekleştiren askerî yönetim “Milli Birlik Komitesi” adıyla faaliyet göstermeye başladı. Komite 38 subaydan oluşuyordu. Daha sonra Cemal Gürsel komitenin başına getirildi.
Meclis feshedildi, anayasal düzen askıya alındı ve siyasi partilerin çalışmaları durduruldu. Başbakan Adnan Menderes ise Kütahya’da bulunduğu sırada gözaltına alındı. Türkiye’de yaşanan bu gelişme, Cumhuriyet tarihindeki ilk askerî darbe olarak kayıtlara geçti.
Yassıada Yargılamaları Başladı
27 Mayıs sonrasında Demokrat Parti yöneticileri ve bazı devlet görevlileri Yassıada’da kurulan mahkemelerde yargılandı. Yargılamalar 14 Ekim 1960 tarihinde başladı.
Yassıada davalarında toplam 592 sanık yargılandı. Sanıklar arasında Başbakan Adnan Menderes, bakanlar ve Demokrat Parti milletvekilleri yer aldı.
Mahkemelerde “Anayasayı ihlal”, “vatana ihanet”, “örtülü ödenek kullanımı”, “6-7 Eylül olayları” ve çeşitli siyasi davalar gündeme getirildi.
Yargılamalar sonucunda Adnan Menderes, Dışişleri Bakanı Fatin Rüştü Zorlu ve Maliye Bakanı Hasan Polatkan hakkında idam kararı verildi. Hasan Polatkan ve Fatin Rüştü Zorlu 16 Eylül 1961’de, Adnan Menderes ise 17 Eylül 1961’de idam edildi.
Yeni Anayasa Süreci Başladı
Askerî müdahalenin ardından yeni anayasa hazırlıkları başladı. Milli Birlik Komitesi tarafından anayasa çalışmaları için hukuk profesörlerinden oluşan bir heyet görevlendirildi.
1961 Anayasası, 9 Temmuz 1961 tarihinde yapılan halk oylamasıyla kabul edildi. Yeni anayasa ile birlikte Anayasa Mahkemesi kuruldu ve kuvvetler ayrılığı ilkesini güçlendiren düzenlemeler yapıldı.
1961 seçimlerinin ardından Türkiye yeniden sivil yönetime geçti. Ancak 27 Mayıs müdahalesi, Türkiye siyasi tarihinde uzun yıllar etkisi devam eden gelişmelerden biri olarak kayıtlara geçti.
Türkiye Tarihinin En Çok Tartışılan Olaylarından Biri
27 Mayıs 1960 darbesi, aradan geçen yıllara rağmen Türkiye’nin en çok araştırılan ve tartışılan tarihî olayları arasında yer almayı sürdürüyor. Akademik çalışmalar, resmî belgeler, gazete arşivleri ve tarih araştırmaları bu döneme ilişkin incelemeleri bugün hâlâ devam ettiriyor.
Türkiye Cumhuriyeti tarihinde ilk askerî müdahale olması nedeniyle 27 Mayıs süreci; siyaset, hukuk, demokrasi ve basın tarihi açısından önemli bir dönüm noktası olarak kabul ediliyor.
