Mustafa Kemal Atatürk'ün ebedi istirahatgâhı olacak Anıtkabir için açılan uluslararası mimari yarışmanın sonucu 9 Haziran 1942'de açıklandı. Türk mimarlar Emin Onat ve Orhan Arda'nın projesinin uygulanmasına karar verilmesiyle, bugün Türkiye'nin en önemli simgelerinden biri olan Anıtkabir'in kaderi de şekillenmiş oldu.
Atatürk'ün Ardından Bir Anıt Arayışı Başladı
Türkiye Cumhuriyeti'nin kurucusu Mustafa Kemal Atatürk'ün 10 Kasım 1938'de hayatını kaybetmesinin ardından, Türk milleti onun hatırasını yaşatacak kalıcı bir anıt mezarın yapılmasını istedi. Atatürk'ün naaşı geçici olarak Ankara Etnografya Müzesi'ne konulurken, devlet yetkilileri kalıcı anıt mezarın yeri ve tasarımı için çalışmalara başladı.
Yapılan değerlendirmeler sonucunda Ankara'nın o dönemki önemli tepelerinden biri olan Rasattepe'nin uygun olduğuna karar verildi. Bugünkü adıyla Anıttepe olarak bilinen bölge, şehrin birçok noktasından görülebilen hâkim konumuyla dikkat çekiyordu. Böylece Cumhuriyet'in kurucusunun anıt mezarının burada yükselmesi kararlaştırıldı.
Uluslararası Yarışma Düzenlendi
Anıtkabir'in nasıl bir mimari yapıya sahip olacağını belirlemek amacıyla 1 Mart 1941 tarihinde uluslararası bir proje yarışması açıldı. Yarışma yalnızca Türkiye'den değil, Avrupa'nın farklı ülkelerinden de yoğun ilgi gördü.
Almanya, İtalya, Fransa, Avusturya, İsviçre ve Çekoslovakya başta olmak üzere birçok ülkeden mimarlar projelerini hazırlayarak yarışmaya katıldı. Toplam 49 proje jüri tarafından değerlendirmeye alındı. Yarışmanın temel amacı, hem Atatürk'ün kişiliğini hem de Türk milletinin bağımsızlık mücadelesini mimari bir eserle temsil edebilecek en uygun tasarımı bulmaktı. Aylar süren incelemelerin ardından jüri kararını verdi.
Tarihe Geçen Sonuç 9 Haziran 1942'de Açıklandı
9 Haziran 1942 tarihinde yarışmanın sonucu kamuoyuna duyuruldu. İstanbul Teknik Üniversitesi öğretim üyelerinden Prof. Dr. Emin Onat ile Orhan Arda'nın hazırladığı proje birinci seçildi. Bu karar yalnızca bir yarışmanın sonucu değildi. Aynı zamanda Cumhuriyet tarihinin en önemli anıtlarından birinin hangi mimari anlayışla inşa edileceğini belirleyen dönüm noktasıydı.
Onat ve Arda'nın projesi, anıtsal görünümü, Ankara'nın topografyasına uyumu ve Türk tarihine göndermeler yapan mimari dili nedeniyle öne çıktı. Jüri tarafından yapılan değerlendirmelerde, yapının hem devletin ciddiyetini hem de Atatürk'ün temsil ettiği değerleri yansıtabilecek özelliklere sahip olduğu belirtildi.
Anıtkabir'in Mimarisinde Ne Anlatılmak İstendi?
Kazanan proje yalnızca bir mezar yapısı olarak düşünülmedi. Tasarımın merkezine Cumhuriyet'in idealleri yerleştirildi.
Bugün milyonlarca kişinin ziyaret ettiği Aslanlı Yol, tören meydanı, kuleler ve mozole binası daha proje aşamasında bütüncül bir anlayışla planlandı. Yapının geniş merdivenleri, anıtsal sütunları ve yatay mimari çizgileri, Türk milletinin kararlılığını ve Cumhuriyet'in kalıcılığını simgeleyecek şekilde tasarlandı.
Mimarlar Emin Onat ve Orhan Arda, Anadolu'daki tarihi anıt mezarlardan ve klasik mimari anlayıştan esinlenirken modern Cumhuriyet'in ruhunu da yapıya yansıtmaya çalıştı. Bu nedenle Anıtkabir, ne tamamen geleneksel ne de tamamen modern bir yapı olarak tasarlandı. İki anlayışın birleştiği özgün bir eser ortaya çıktı.
İnşaat 1944'te Başladı
Yarışmanın sonuçlanmasının ardından projede çeşitli teknik düzenlemeler yapıldı. Kamulaştırma ve hazırlık çalışmalarının tamamlanmasının ardından Anıtkabir'in temeli 9 Ekim 1944 tarihinde atıldı.
Dört aşamada gerçekleştirilen inşaat süreci, savaş yıllarının ekonomik şartları ve teknik zorluklar nedeniyle beklenenden uzun sürdü. Türkiye'nin farklı bölgelerinden getirilen taşlar ve yapı malzemeleri kullanıldı.
Çankırı, Kayseri, Afyonkarahisar ve çeşitli illerden getirilen travertenler yapının karakteristik görünümünü oluşturdu. Yaklaşık dokuz yıl süren çalışmalar sonunda Anıtkabir 1953 yılında tamamlandı.
Atatürk 15 Yıl Sonra Anıtkabir'e Nakledildi
Anıtkabir'in tamamlanmasının ardından Atatürk'ün naaşı 10 Kasım 1953 tarihinde düzenlenen büyük bir devlet töreniyle Etnografya Müzesi'nden alınarak Anıtkabir'e taşındı.
Türkiye'nin dört bir yanından gelen vatandaşların katıldığı tören, Cumhuriyet tarihinin en önemli anlarından biri olarak kayıtlara geçti. Böylece Atatürk, ölümünden tam 15 yıl sonra ebedi istirahatgâhına kavuşmuş oldu.
Bugün Milyonların Ziyaret Ettiği Bir Cumhuriyet Simgesi
Anıtkabir, aradan geçen onlarca yıla rağmen Türkiye'nin en çok ziyaret edilen tarihi ve milli mekânlarından biri olmayı sürdürüyor. Her yıl milyonlarca kişi Atatürk'e saygılarını sunmak için Ankara'daki bu anıt yapıyı ziyaret ediyor. Ancak bugün görülen görkemli yapının ortaya çıkmasını sağlayan süreçteki en kritik tarihlerden biri hiç kuşkusuz 9 Haziran 1942 oldu. O gün açıklanan yarışma sonucu, yalnızca bir mimari projeyi değil, Türkiye Cumhuriyeti'nin en güçlü sembollerinden birinin geleceğini de belirledi. Cumhuriyet tarihine damga vuran bu karar, Anıtkabir'in mimari kaderinin çizildiği gün olarak hafızalardaki yerini koruyor.
