Serebral palsi ya da beyin felci olarak tanımlanan hastalık, kasların hareketlerini, tonusunu veya vücudun duruşunu etkileyen bir grup fiziksel engel durumuna sebep olur. Genellikle doğumdan önce beynin gelişmesi sırasında meydana gelen hasardan kaynaklanır. Bu nedenle bebeklikte hareket bozukluklarına, anormal reflekslere, uzuvların ve gövdenin gevşekliğine veya sertliğine, anormal pozisyonda durmaya, denge bozukluklarına, istemsiz hareketlere, yürüme bozukluklarına, yutma problemlerine, göz kaslarındaki sorunlar ile odaklanma güçlüğüne veya bunların kombinasyonuna neden olur. Her vakada değişik durumlar gözlenir ve tedaviye verdikleri cevaplar farklıdır. Bazılarında normale yakın zihinsel gelişim gözlemlenirken, bazılarında zihinsel engellerin olması, epilepsi, körlüğün veya sağırlığın eşlik etmesi mümkündür.
Serebral palsi kişinin tüm vücudunu ya da vücudun tek tarafını etkileyebilir. Bazı vakalarda çocuk büyüdükçe, semptomlar daha belirgin hal alabilir ya da hafifleyebilir. Fizik tedavi ve rehabilitasyon ile birey aktif bir şekilde tedavi edilmezse ağır tablo karşımıza çıkabilir. Serebral palsi ile ilişkili beyin anormallikleri çeşitli nörolojik sorunları da beraberinde getirebilir. Bunlar; ağız hastalıkları, ağrı, zihinsel engel türleri, görme ve duyma güçlüğü, titreme nöbetleri, idrar kaçırma olarak sıralanabilir. Endişe edilen durumlarda, hızlı teşhis önemlidir.
Birçok vakada bu hasarların nedeni tam olarak bilinmemektedir. Ancak beyin gelişimi ile ilgili sorunlara yol açabilecek çeşitli faktörler vardır. Bunlar; annede görülen enfeksiyonların gelişmekte olan fetüsü etkilemesi, kalıtsal gen mutasyonları, bebek enfeksiyonları, kafa travmaları, gelişmekte olan beyinde kan akışında bozulma veya beyin kanaması, doğumda yaşanan problemler nedeniyle beyne giden oksijende eksiklik olarak sıralanabilir. Bunların yanında anne sağlığı çok önemlidir. Hamilelik öncesi yaşam şekli, maddde bağımlılığı, geçirilen enfeksiyonlar riski artırabilir. Sitomegalovirüs virüsü grip benzeri semptomlara neden olur ve ilk aktif enfeksiyonun hamilelik sırasında gerçekleşmesi durumunda doğum kusurlarına yol açabilir. Kızamıkçık, uçuk hamilelikte rahim ve plasentayı etkileyerek anneden çocuğa geçebilir, bebeğin gelişen sinir sistemine zarar verebilir. Enfekte kedilerin dışkısında bulunan bir parazit, Frengi gibi cinsel yolla bulaşan bakteriyel bir enfeksiyon, havale nöbetleri, metil cıva gibi toksinlere maruz kalma, annede görülen zika virüsü enfeksiyonu, bebeğin kafa boyutlarının normalden küçük olmasına neden olabilir. Çeşitli bebek hastalıkları; bakteriyel menenjit enfeksiyonu, viral ensefalit beyni ve omuriliği çevreleyen zarlarda iltihaplanmaya neden olabilir. Sarılık ve bebeğin rahimde inme geçirmesi de serebral palsiye neden olabilir. Doğum başladığında ters, yani ayakları önde gelen bebeklerde serebral palsi gelişmesi ihtimali daha yüksektir. 2.5 kg ağırlıktan daha hafif bebeklerde de serebral palsi riski yüksektir. Erken doğumda (28 hafta öncesi doğanlarda) serebral palsi riski daha yüksektir.
Serebral palsi belirtileri ve semptomları hafif başlayarak zamanla daha belirgin hale gelebilir, bu nedenle doğumdan birkaç ay sonrasına kadar tanı konmaması mümkündür. Uzmanlar tarafından semptomlar değerlendirilerek, büyümeyi ve gelişmeyi takip etmek, çocuğunuzun tıbbi geçmişini gözden geçirmek ve fizik muayene bulgularını kaydetmek gerekir. Pediyatrik nörolog, pediatrik fiziksel tıp ve rehabilitasyon uzmanına veya çocuk gelişim uzmanına gitmek gerekir. Teşhis koymak ve diğer olası nedenleri dışlamak için bazı testler gerekli görülebilir. Bu testlerin başında beyin taramaları (Manyetik Rezonans Görüntüleme) yer almaktadır. Kraniyal ultrason bebeklik döneminde gerçekleştirilebilir ve ön değerlendirme yapılmasını sağlayabilir. EEG yani elektroensefalogram durumu daha derinlemesine değerlendirebilir. Bunların yanında kan veya idrar örnekleri sayesinde genetik veya metabolik problemlerin saptanması mümkün olabilir. Ardından görme, işitme, konuşma, zihinsel gelişim ve hareket konularındaki sorunlar belirlenebilir. Serebral palsinin tedavisinde hedef bireyin semptomlarının en aza indirgenmesi ve hayat kalitesinin arttırılmasıdır.
Serebral palsi olan bireylerde sosyal izolasyon ve engellerle başa çıkma zorlukları depresyona neden olabilir. Bu hastalarda kalp veya akciğer hastalıklarıyla solunum bozuklukları gelişebilir. Eklemler üzerindeki baskı, spastisitesinden dolayı eklemlerin anormal hizalanması, kireçlenme ile dejeneratif kemik hastalığının erken başlaması sık karşılaşılan durumdur. Düşük kemik yoğunluğuna (osteopeniye) bağlı kırıklar, hareketsizlikten, beslenme eksikliklerinden ve yoğun ilaç kullanımından kaynaklanabilir.
Kasları gevşetmek için oral kas gevşeticiler sıklıkla kullanılır. Bazı vakalarda omuriliğe bir tüp ile ilaç pompalanması mümkündür. Serebral palsi tedavisinde ilaçların yanı sıra fizik tedavi sürecinde yapılan kas eğitimi ve egzersizler çocuğun kas gücünün, esnekliğinin, dengesinin, motor gelişiminin ve hareketliliğinin artmasına yardımcı olur. Aile eğitimi ile çocuğun evde yıkanması, beslenmesi, gün içinde yapması gereken egzersizleri, günlük ihtiyaçlarının nasıl güvenle sağlayabileceği de öğretilir. Baş ve gövdede hareket kontrolü, emekleme, sağa – sola dönme, kavrama gibi konularda destek sağlanır. Çocuğun yürümesine ve kas gelişimine yardımcı olması için yardımcı cihazlar (ortezler) önerilebilir. Çocuğun evde, okulda ve toplumdaki günlük yaşam aktivitelerde bağımsızlık kazanmasına yardımcı olmak için ekip çalışması gerekir. Konuşma terapisi alabilir. Ata binme veya spor gibi düzenli veya uyarlanabilir rekreasyonel ve rekabetçi spor aktiviteleri serebral palsi olan bireye fayda sağlayabilir. Bu tür terapi çocuğun motor becerilerini, konuşmasını ve duygusal gelişimini artırmaya yardımcı olabilir. Zaman zaman kemikler veya eklemler üzerinde ortopedik cerrahi müdahaleler gerekebilir (kasları ve tendonları uzatma…) Bu düzeltmeler sayesinde bireyin hissettiği ağrı azalabilir ve hareketliliği artabilir.
Bilinçli bir anne, doğum öncesi tıbbi bakıma erkenden başlayan bir anne, hamilelik sırasında doktora düzenli giden anne, doğum sonrası çocuk bakımında özenli olan anne riski azaltmış olur. Buna rağmen; aşırı salya akıtan veya yutma zorluğu çeken, ayak parmakları üzerinde yürüyen, çömelerek yürüyen, dizleri çaprazlayarak yürüyen, geniş adımlarla ve asimetrik yürüyen, denge ve kas koordinasyonu eksikliği yaşayan, ince motor becerilerinde başarısız olan( düğme ilikleme,kalem tutma…), emme veya yeme bozukluğu yaşayan, hareket sırasında vücudun bir tarafını tercih eden(hep aynı el ile uzanmak, hep aynı tarafa bakmak…), oturma veya emekleme gibi motor becerileri kazanmada ciddi gecikme yaşayan, konuşma güçlüğü çeken, öğrenme ve komut almada zorlukları yaşayan bebek ve çocuklarda uzman kontrolü şarttır.
Bir çocuğa serebral palsi gibi bir engellilik teşhisi konulduğunda, tüm aile yeni zorluklarla karşı karşıya kalır. Bununla başa çıkmak için durumu kabullenip, çocuğun bağımsızlığı için her türlü çaba gösterilmelidir. Neden benim çocuğum? sorusundan çok Ne yaparsam bağımsızlığı artar? sorusuna yönelmek gerekir. Unutulmamalıdır ki aile çocuğun sağlık bakım ekibinin en önemli parçasıdır. Bu durum sadece anne için değil TÜM AİLE BİREYLERİ için geçerlidir.
