Balıkesir denildiğinde akla ilk gelen kavramlardan biri doğa oluyor. Bir yanda oksijen zenginliğiyle dünyanın sayılı bölgeleri arasında gösterilen Kaz Dağları, diğer yanda binlerce kuşa ev sahipliği yapan Manyas Gölü, iki farklı denize uzanan yüzlerce kilometrelik kıyı şeridi, zeytinlikler, ormanlar, yaylalar ve verimli tarım ovaları... Türkiye'nin çok az ili bu kadar büyük bir doğal çeşitliliğe aynı anda sahip. Üstelik Balıkesirliler de doğayla kurdukları bağı anlatırken çoğu zaman büyük bir gurur duyuyor. Sohbetlerde "Biz doğayla iç içe yaşıyoruz", "Balıkesir'in en büyük zenginliği doğasıdır" ya da "Bu şehir cennetten bir köşe" gibi ifadeler sıkça dile getiriliyor. Ancak bütün bu güçlü doğa sevgisine rağmen ortada rahatsız edici bir çelişki bulunuyor. Eğer gerçekten herkes doğayı seviyorsa, neden aynı doğa her yıl biraz daha kirleniyor, biraz daha betonlaşıyor ve biraz daha yıpranıyor?
Aslında bu soru yalnızca çevre politikalarını ilgilendirmiyor. Aynı zamanda Balıkesir'in yaşam kültürünü, bireysel alışkanlıklarını ve toplumsal sorumluluk anlayışını da sorguluyor. Çünkü çevreyi korumak yalnızca kamu kurumlarının ya da belediyelerin görevi değil. Bir şehrin doğasını asıl koruyan şey, o şehirde yaşayan insanların günlük davranışlarıdır. Çöplerin nereye bırakıldığı, kıyıların nasıl kullanıldığı, piknik alanlarının hangi durumda terk edildiği, suyun nasıl tüketildiği ve ortak yaşam alanlarına gösterilen özen, doğa sevgisinin en gerçek göstergeleri arasında yer alıyor.
Balıkesir'in dört bir yanında yaz aylarında aynı manzaralarla karşılaşmak mümkün oluyor;
- Piknik alanlarında geride bırakılan plastik şişeler, mangal atıkları ve poşetler...
- Orman yollarına bırakılmış molozlar...
- Kırsal alanlarda gelişigüzel dökülen inşaat atıkları...
- Sahillerde denizin getirdiğinden çok insanların bıraktığı çöpler...
Üstelik bu görüntüler çoğu zaman doğayı seven insanlar tarafından eleştiriliyor. Fakat aynı doğaya zarar veren davranışların önemli bir bölümü de yine günlük hayatın sıradan alışkanlıklarından kaynaklanıyor. İşte Balıkesir'in belki de en büyük çevre paradoksu tam burada ortaya çıkıyor. İnsanlar doğayı seviyor, fakat onu korumayı günlük yaşamın vazgeçilmez bir parçası haline getirmekte zorlanıyor.
Balıkesir'in en önemli doğal değerlerinden biri olan Kaz Dağları, yalnızca ilin değil Türkiye'nin ortak mirası olarak görülüyor. Bölgeye her yıl binlerce kişi temiz hava solumak, doğa yürüyüşü yapmak ve şehir yaşamının stresinden uzaklaşmak için geliyor. Ancak ziyaretçi sayısı arttıkça doğa üzerindeki baskı da büyüyor. Gelişigüzel bırakılan çöpler, kontrolsüz araç girişleri, orman içinde yakılan ateşler ve bilinçsiz kullanım, doğal alanların taşıma kapasitesini zorlayabiliyor. Aynı durum Edremit Körfezi kıyılarında da yaşanıyor. Yaz aylarında nüfusun katlanarak arttığı sahil ilçelerinde deniz herkes tarafından övülüyor; fakat sahillerin temiz kalması için gösterilen bireysel hassasiyet her zaman aynı seviyeye ulaşamıyor.
Benzer bir tablo tarım alanlarında da dikkat çekiyor. Balıkesir, zeytincilikten süt üretimine kadar pek çok alanda Türkiye'nin üretim merkezlerinden biri. Çiftçiler toprağın değerini herkesten iyi biliyor. Buna rağmen zaman zaman tarımsal atıkların kontrolsüz şekilde doğaya bırakılması, anız yangınları ya da su kaynaklarının bilinçsiz kullanımı çevresel sorunları büyütebiliyor. Elbette bu davranışların tamamını bütün üreticilere mal etmek doğru olmaz. Ancak doğayı sevdiğini söyleyen bir toplumun, doğaya zarar veren alışkanlıklarını da sorgulaması gerekiyor.
SORUMLULUK HEP BAŞKASINDA
Çevre konusunda yaşanan bu çelişkinin önemli nedenlerinden biri de sorumluluğun sürekli başkalarına yüklenmesi. Bir sahil kirlendiğinde belediye eleştiriliyor. Bir dere kirletildiğinde sanayi tesisleri suçlanıyor. Orman yangını çıktığında ihmaller konuşuluyor. Bütün bunlar elbette önemli başlıklar. Ancak bireysel sorumluluk çoğu zaman tartışmanın dışında kalıyor. Oysa doğaya bırakılan tek bir plastik şişe de, cam kırığı da, sigara izmariti de çevre üzerinde kalıcı etkiler oluşturabiliyor. Büyük çevre sorunları, çoğu zaman küçük ihmallerin birikmesiyle ortaya çıkıyor.
Balıkesir'de çevre bilinci konusunda önemli çalışmalar da yürütülüyor. Belediyeler geri dönüşüm projeleri geliştiriyor, sivil toplum kuruluşları kıyı temizliği etkinlikleri düzenliyor, okullarda çevre eğitimleri veriliyor. Özellikle genç kuşaklarda doğaya karşı daha güçlü bir farkındalık oluştuğu gözleniyor. Ancak uzmanlara göre çevre bilincinin kalıcı hale gelebilmesi için kampanyalardan çok davranış değişikliğine ihtiyaç bulunuyor. Çünkü yılda bir kez düzenlenen çevre temizliği etkinliği, yıl boyunca devam eden yanlış alışkanlıkların etkisini tek başına ortadan kaldıramıyor.
Balıkesir'in doğal zenginlikleri aynı zamanda şehrin ekonomisinin de temel taşlarını oluşturuyor. Turizm, tarım ve kırsal kalkınma büyük ölçüde sağlıklı bir çevreye bağlı. Kaz Dağları'nın ormanları zarar görürse doğa turizmi de zarar görüyor. Edremit Körfezi kirlenirse turizm gelirleri etkileniyor. Verimli topraklar yanlış kullanılırsa tarımsal üretim düşüyor. Yani çevreyi korumak yalnızca doğa sevgisiyle ilgili değil; aynı zamanda ekonomik sürdürülebilirlikle de doğrudan bağlantılı bir konu olarak karşımıza çıkıyor.
Kentin önemli çevre sorunlarından biri de hızlı yapılaşma tartışmaları. Özellikle kıyı bölgelerinde artan yapılaşma baskısı zaman zaman kamuoyunda farklı görüşlerin ortaya çıkmasına neden oluyor. Bir kesim yatırımların bölge ekonomisine katkı sağladığını savunurken, diğer kesim doğal alanların geri dönüşü olmayan şekilde kaybedildiğini düşünüyor. Aslında burada asıl mesele yatırım yapmak ya da yapmamak değil; doğal dengeyi koruyarak planlama yapabilmek. Çünkü çevreyi korumak ile ekonomik gelişmeyi birlikte yürütmek birbirine zıt hedefler olmak zorunda değil.
Balıkesir'de yaşayanların önemli bir bölümü çocukluk anılarında doğayla kurdukları güçlü bağdan söz ediyor. Dere kenarlarında geçirilen yazlar, zeytinliklerde yapılan hasatlar, köy yollarındaki yürüyüşler, deniz kıyısındaki akşamlar ve orman içindeki piknikler, birçok insanın hafızasında özel bir yer tutuyor. Fakat bugünün çocuklarının aynı doğal zenginlikleri aynı kaliteyle deneyimleyip deneyimleyemeyeceği önemli bir soru olarak önümüzde duruyor. Çünkü doğa kendini yenileyebilen bir sistem olsa da insan kaynaklı baskılar belirli bir noktadan sonra kalıcı tahribatlara dönüşebiliyor.
DUYGUSAL BAĞLILIK YETMİYOR
Balıkesir'in çevre konusunda belki de en büyük avantajı, doğaya duyulan güçlü duygusal bağlılık. İnsanlar Kaz Dağları'yla gurur duyuyor, zeytinliklerini sahipleniyor, körfezini seviyor ve kuş cennetini anlatırken heyecanlanıyor. Ancak sevgi tek başına yeterli olmuyor. Sevginin davranışa dönüşmesi gerekiyor. Doğayı korumak yalnızca sosyal medyada paylaşılan güzel manzara fotoğraflarıyla ya da çevre günü mesajlarıyla mümkün olmuyor. Asıl koruma, günlük hayatın sıradan anlarında başlıyor. Piknik dönüşünde çöpleri toplamakta, gereksiz su tüketiminden kaçınmakta, ormanda ateş yakmamakta, kıyıları temiz bırakmakta ve ortak yaşam alanlarını kendi evi gibi görmekte başlıyor.
Belki de Balıkesir'in en büyük çevre tabusu tam burada gizleniyor. Herkes doğayı sevdiğini söylüyor, fakat doğayı korumanın bedelini ödemeye aynı ölçüde hazır görünmüyor. Oysa çevreyi korumak bazen küçük bir konfordan vazgeçmeyi, bazen birkaç dakikalık ekstra sorumluluk almayı, bazen de başkasının bıraktığı çöpü yerden kaldırmayı gerektiriyor. Doğa sevgisi ancak bu davranışlarla anlam kazanıyor.
Balıkesir, sahip olduğu doğal miras sayesinde Türkiye'nin en şanslı şehirlerinden biri olmayı sürdürüyor. Ancak bu ayrıcalık sonsuza kadar devam edecek bir garanti değil. Eğer bugün sahip olunan değerler korunamazsa, gelecekte anlatılacak güzellikler de azalacak. Belki de artık sorulması gereken soru, "Balıkesir doğasını seviyor mu?" değil. Çünkü bu sorunun cevabı büyük ölçüde belli. Asıl soru şu olmalı: "Balıkesir, sevdiği doğa için günlük alışkanlıklarını değiştirmeye gerçekten hazır mı?" İşte bu soruya verilecek samimi cevap, kentin çevreyle kuracağı geleceğin de en önemli belirleyicisi olacak.
